Попов Револий Герасимович 90-95
Хатын-Арыы орто оскуолатын уларыта тутуу сылларыгар иитэр-уерэтэр улэтэ.
1990 сыл бу дойду урдунэн уустук, ыарахан уонна сонуччу сыл этэ. Ол курдук, 70 сыл олорон кэлбит сэбиэскэй былааспыт эстэн, государствоны тутан олорбут коммунистический партиябыт кенул еттунэн ыныллан, сана демократическай Россия теруттэммит сылынан буолар. Ити иннинэ оскуолаларга тигинэччи улэлии олорбут алын сунуех партийнай тэрилтэлэр, комсомольскай комитеттар, пионерскай тэрилтэлэр ыныллан, симэлийэн сутэн хаалтара. уерэтии, иитии улэтэ анардас оскуола администрациятыгар суктэриллибитэ. Оскуолалары араас уерэтэр-иитэр тэриллэринэн хааччыйар государственнай тэрилтэлэр уп-харчы суо5унан улам уостан бэйэтин эбээнинэнин сүтэрбитэ. Онон хас биирдии оскуола директора хайдах сатыырынан, тугу буларынан олорбута. Мин улэлиир кэмим оччотоо5у педагогическай наука доктора, Саха республикатын үерэ5ин министрэ Е. П. Жирков национальнай оскуолалар концепцияларын олоххо киллэрэр кэмигэр этэ.
улэ суруннээн маннык былааннаахтык ыытыллыбыта:
- Национальнай оскуолалар концепцияларын олоххо киллэрии сурун соруктара.
- Хатын-Арыы орто оскуолатын объектарын газ оттукка киллэрии, ис-тас еттун оформлениятын сахалыы керуЅнээн, мындырдаан оЅоруу.
Улэлиир кадрдары уонна техническэй улэниттэри аттаран туруоруу.
- Автор-учууталлар тустаах улэлэригэр киллэрбит, авторскай темалара.
уерэх программата: СаЅа киирбит предметтэр тематикалара.
- Тереппуттэри кытта улэ хайысхата.
- Куруьуоктар улэлэрин хайысхата.
- Бэйэни салайыныы хайысхата.
- уерэнээччи сиэрдээх майгыта, оскуола куннээ5и быраабылата.
Концепцияны олоххо киллэриигэ былаан маннык сурун санааларга оло5уран оЅонуллубута:"О5ону норуот тылыгар, үгэнигэр иитиэххэ".
Орто уерэх урукку системата олохтоох усулуобуйаны аахсыбат, национальнай тылы уонна культураны аахайбат кэмэ этэ. Орто оскуола угус сылларга киинтэн эрэ кэлэр ыйыылары толорон олорбутун тумугэр, уунэр келуенэбит ийэ тылыттан тэйэн, норуот уйэлэргэ муспут утуе угэстэрин, бастын сиэри-майгыны умнубут кэмэ этэ. Тереебүт тылбыт суолтата түспүтэ, күүнэ-уо5а айгыраабыта, дьиэ кэргэн эрэ эргиннээ5ини толорунар тылга кубулуйбута мэлдьэ5э суо5а. Онон, ханнык ба5арар тыл уонна культура тыыннаах хаалар салгыы сайдар кэскилэ, суос со5отох мэктиэтэ-тереебут тылынан иитэр-уерэтэр оскуоланы сайыннарыы, ыччакка норуот утуе угэстэрин иЅэрии буоларын оскуола коллектива ейдеебутэ. Оскуола коллектива тереебут тылынан уерэтии кэскилин суолтатын тереппуттэр, общественность ортотугар киэнник ейдетуу улэтин былааннаахтык ыыппыта. Онон «Саха республикатын национальнай оскуолатын санардан сайыннарыы концепциятын» уураа5ын Саха республикатын уерэ5ин министерствотын 1990 сыллаахха ыам ыйын 23 кунунээ5и уураа5ын сурун санаа оностон оскуола бэйэтин улэтин ыыппыта.
1990-1991 уерэх сылыгар 329 о5о, 18 кылаас комплект баара. Кинилэри 42 учуутал, 8 КПД учууталлара уерэтэллэрэ уонна иитэллэрэ. Манны танынан, 50 миэстэлээх оскуола ининэн интернат улэлиирэ. Оскуола объектарыгар киирэллэрэ:
1. Улахан оскуола-сурун уерэнэр корпус.
2. Начальнай кылаастар уерэнэр сурун корпустара - 2 корпус.
3. Мастерской уонна гараж.
4. Интернат.
5. Учууталлар икки этээстээх уопсай дьиэлэрэ.
6. Учууталлар туерт квартиралаах уопсай дьиэлэрэ.
7. Икки квартиралаах уопсай дьиэ.
8. 50 миэстэлээх улэ уонна сынньалан лаа5ырын дьиэтэ, базата.
1990-1996 уерэх сылларыгар, уерэх сана былааннарын уратылара:
Бугунну куннээ5и олох условиятыгар сеп тубэниннэрэн, о5олору олоххо уонна улэ5э бэлэмнээнин. Бу сыалга оло5уран уерэх былааныгар уларытыы киирбитэ. улэ уруога оройуон уонна оскуола бынаарыллыытыгар бэриллибиттэрэ. "Рынок экономикатын теруттэрэ" киирбитэ кооперативно-производственнай улэни тэрийии керуллубуттэрэ. Оскуола учугэй специалист буолуон кыахтаах, республика научнай-техническай кыа5ын байытар дьону бэлэмнээн танаарыыта.
Ей-санаа еттунэн баай личноны иитиии соруга турбута.
уерэнээччигэ тереебут норуотун, атын омук культуратын инэрии 1991-1996 уерэх сылларыгар маннык программаларга оло5уран о5олорбутун уерэппиппит. Саха республикатын уерэ5ин министерствота уонна РСФСР үерэ5ин салалталарын компетенцияларын араарыллан чопчуламмыта.
а) РСФСР уерэ5ин министерствотыгар маннык предметтэр программалара оноьуллубуттара: информатикалаах математика, астрономиялаах физика, химия.
б) СР министерствотыгар маннык предметтэр программалара ононуллубуттара: тереебут кыраай, география, биология , история, обществоведение, рынок экономикатын теруттэрэ, тереебут тыл, нуучча уонна аан дойдутаа5ы культура, музыка уруоктара.
в) РОНО уонна оскуолалар дьаналларыгар физкультура, улэ уруоктара, саха терут культурата, ону сэргэ, факультативтар уонна талан уерэтии предметтэрэ киирбиттэрэ. Ити сыллартан са5алаан, уерэх былаанын толоруу циклигэр теленер 20 чаастаах доруобуйа 5-6 кыл. икки чаас бэриллэрэ. 7 кыл. ойуулуур дьунуннуур искусствоны, музыканы уерэтии циклин кэнниттэн 8-9 кылаастарга "Нуучча культурата" 10-11 кыл "Аан дойдутаа5ы культура" диэн 1 чаастаах предмет уерэтиллэрэ.
Национальнай оскуоланы сахалыы сайыннарыы концепциятынан салайтаран кылаас танынан иитэр улэ сурун сыалынан ыччаты саха норуотун утуе угэстэригэр, сиэригэр-туомугар, итэ5элигэр, культуратыгар оло5уран сиэр-майгы еттунэн иитии буолар. 1992 сылтан биниги ыытар факультативтарбыт, предметнэй, эстетическэй, техническэй курунуоктарбыт, спортивнай секцияларбыт улэлэрэ 5 кулуупка профилынан керен тумуллубуттэрэ:
Аартык (мат, физика, биология, химия, география) сал. Новгородов Г.Г.
Алана (Саха, нуучча тылын, омук тылын, история) сал. Попова Е.М.
Кэрэ эйгэтэ (урунуй, черчения, улэ, ырыа, Кыыс Куо) сал. Слепцов И.И.
Урун уолан (физкультура, Урун уолан), сал. Тохтобин А.Ф.
Сайылык (начальнай кылаас) сал. Дьяконова М.А.
Бу кулууптарынан улэ учугэй тумугу кердербутэ. Улууска, республика5а тиийэ биллибитэ. Кулууптарынан отчуоттаанын угэскэ кубулуйбута. Хаьыакка, телевиденияна передачалар оноьуллубуттара.
Бу кэмнэ биир ейге-санаа5а киирэн пед. коллектив санаатын тумэн оскуола администрацията директор Попов Р.Г., директоры уерэх чааныгар солбуйааччы Павлова А.С. уонна иитэр улэ5э завуч Никифорова Т.М. санаттан сана идеялары, уерэтии уонна иитии улэлэригэр утумнаахтык киллэрбиттэрэ.
Ити сылларга кыра кылаастарга о5олору ей - санаа доруобуйа еттунэн сайдыыларын, дьо5урдарын учуоттаан тестирование ыытан анал кылаастарга арааран уерэтии киирбитэ. Омук тылларын начальнай кылаастан уерэтии са5аламмыта. Саха дьоно былыр былыргыттан хара5ынан керен, илиитинэн тутан, эт кулгаа5ынан иниттэ5инэ астынар. Ол сиэринэн оскуола педколлектива опыт атастана бастыЅ улэлээх биирдиилээн учууталларга сылдьыбыттара: Уус-Алданна, Мэнэ Ханаласка, Таатта5а, Ханаласка, Горнайга. Иитэр, уерэтэр улэ5э кадрдары аттаран туруорууга оскуола кэккэ сылларга утумнаахтык улэлэспитэ. Бэйэ олохтоох, анал уерэхтээх идэтийбит бу оскуоланы араас сылларга бутэрбит атын сиргэ учугэйдик улэлии сылдьар учууталлар кэлэллэрин ситиспитэ:
Гаврильева Е.Н., саха тылын учуутала
Охлопкова М.С., физика учуутала
Васильева А.Е., нуучча тылын учуутала
Павлова А.С.,Романова Н.П., Эверстова Г.В., Эверстова А.В. математика учууталлара
Яковлева М.А., начальнай кылаас учуутала
Сивцева СИ., Корякина Н.П. омук тылын учууталлара
Кутяркин В.В., биология учуутала
Онон оскуола урдук уерэхтээх учууталларынан толору хааччыллыбыта.
Оскуола материальнай базатын тупсарыыга утумнаах улэ барара. Ол курдук, бары уерэнэр кабинеттар техническай средстволарынан толору хааччыллыбыттара. Омук тылын кабинетыгар сана лингафоннай аппарат турбута. Сана 13 монитордаах информатика кабинета улэ5э киирбитэ. Оскуола маны танынан улууска бастакынан видеотехниканы булуммута. Т-16, МТЗ -82 сана тракторы ылары ситиспитэ. Уерэх министерствотыгар одолору таЬарга автобус ыларга оскуола анал уочаракка турбута уонна 1997 с. сана Газель микроавтобуну ылбыта. Ити сыллартан са5алаан учууталлар күүстэринэн өрүс унуор сир ылан, бэс кэрдэн үөрэтэр мастерскойу материалынан толору хааччыйыы са5аламмыта. Сүрүн үөрэнэр корпус уонна начальнай оскуола истэрэ барыта санардыллан бэс манынан общипкаламмыттара.
Сир боппуруостарын коллектив сепке ейдеен ЛТО базатын санардан, сирин кэЅэтэрин ситиспитэ. Ол курдук, оеолор олорор дьиэлэригэр капитальнай ремонт ыытыллан, штукатууркаланан, уотун ситимэ саЅардыллыбыта. Хортуоппуй ынар баанынатын 10 га5а тиийэ улаатыннаран уонна 3,5 км. усталаах куруе тутуута са5аламмыта. 1995 начальнай оскуола5а газ күех уота умайбыта. Газ ситимин киллэриигэ пожарнай ирдэбил быныытынан объект котельнайа хайаан да таас, кирпиииччэ тутуу буолара ирдэнэрэ. Ону бынаарыыга оччотоо5у Агропромпроект институт генеральнай директора Уваров П.П. со5уруу Кировскай куоракка саЅа модульнай вагон котельнай ононулларын, ону Саха сиригэр аеалан боруобалаан керерге сүбэлээбитэ. Специалистары ыытан сүрүн үерэнэр корпуска газ киирэр ситимин проегын расчетун онотторбута. Модульнай вагон котельнайы булуу боппуруостарын уерэх министерствотыгар, Правительствода, Ил-тумэннэ, республика Президенигэр М.Е.Николаевка тылынан, суругунан боппуруостары оскуола администрацията дьаныардаахтык уонна утумнаахтык туруорсубутун тумугэр 1998 сыллааахха улахан оскуолада газ уота умайбыта. Модульнай вагон котельнайы үлэтин кере-истэ үгүс улуустартан делегациялар керен - истэн бараллара. Билигн Саха сирин үгүс улуустарыгар биниги опыппытын батынан үгүс улуустарга вагон котельнайдар улэлии тураллар.
Оскуола кэскиллээх тутуутун былаана, проега уонна смета та оноьуллубута. Ол курдук:
324 миэстэлээх таас оскуола проега.
Кыпынын улэлиир биологическай кабинеттаах теплица.
Кабинет-музей.
Овощехранилище.
Оскуоланы газ оттукка киллэрии.
Маннык сүрүн иитэр-үерэтэр базаны тупсарыы боппуруостара турбуттара.
Оскуола администрацията кэмигэр үтүе суобастаахтык, танаарыылаахтык үлэлээбит учууталлары уонна иитээччилэри нлэлэрин үрдүктүк сыаналаабыта. Ол курдук, ити сылларга РСФСР үөрэ5ириитин туйгунун аатын маннык учууталлар ылары ситиспиттэрэ:
Аммосова А.И.,Попова Е.М., Оконешникова Т.Н., Кутяркин В.Г., Петрова Е.М. Новгородов Г.Г., Леонтьева А.И., Федорова З.Г.
Степанова Н.А., Тохтобин А.Ф. «Саха Азия о5олоро» фонд стипендиаттара.
Оскуола педколлектива Саха республикатын правительствотыгар - утумнаахтык туруорсан 1995 сыллаахха ХатыЅ-Арыы орто оскуолатыгар биллиилээх государственнай уонна политическай |
